Беренче укытучыма җыр: көчсез һәм көчле бриф янәшә

Беренче укытучыма җыр — башлангыч сыйныфта укыткан укытучы апага Укытучылар көнендә, сыйныф очрашуында яки ата-аналар исеменнән рәхмәт әйтү өчен язылган шәхси җыр; аның көче гомуми мактауда түгел, ә укытучының үзенә генә хас сүзләрендә, сыйныф хәтерендә, ишек төбендәге чәчәк иртәсендә һәм балаларның соңрак та онытмаган вак күренешләрендә.

Нәрсә ул: беренче укытучыга багышланган җыр — «укытучы апа, рәхмәт» дигән җөмләне озайтылган котлау түгел. Ул балачактагы мәктәп юлын җыр формасына сала. Анда кабинет саны, кулдагы акбур эзе, беренче дәфтәр, Ә хәрефен өйрәтү, Тукай-Кырлайга бару, тавыштагы йомшак катылык һәм сыйныфның бергә үсүе ишетелә.

Беренче укытучыма җыр кайчан урынлы була?

Беренче укытучыма җыр иң урынлы вакытта әйтелмәгән рәхмәтне тыныч һәм төгәл итеп җиткерә.

• 5 октябрь, Укытучылар көне иртәсе. Мәктәп капкасы төбендә чәчәк тотып торган балалар, инде үскән элекке укучылар, ата-аналар комитеты — барысы да бер үк мизгелгә җыела. Җыр бу иртәдә озын чыгышны алыштырмый. Ул аны җиңеләйтә. «Укытучы апа» дип башланган ике минут тирәсе җыр чәчәк арасыннан ук ишетелерлек булсын.

• 4 нче сыйныф башлангыч мәктәп белән саубуллашканда. Беренче укытучы бу көнне гадәти укытучы гына түгел. Ул дүрт еллык көн тәртибен, беренче билгеләрне, югалган сменкаларны, җыелыштан соңгы сөйләшүләрне саклап торган кеше. Ата-аналар исеменнән язылган җырда балалар әле кечкенә, ләкин рәхмәт инде аңлырак яңгырый.

• Сыйныф очрашуында. Егерме елдан соң фамилияләр алышынган, шәһәрләр таралган, балалар үскән була. Әмма беренче парталар, такта янындагы урын, «балалар» дип эндәшү үзгәрми. Очрашу башында яки фотолар караганда кыска җыр куелса, кешеләр шунда ук бер сыйныфка әйләнеп кайта.

• Төркемле шалтыратуда. Кайбер сыйныфлар бер шәһәрдә җыела алмый. Кемдер Казанда, кемдер Чаллыда, кемдер чит илдә яши. Төркемле шалтыратуда җыр куяр өчен сүзләр аеруча төгәл булырга тиеш. Экран аша да укытучы үз кабинетын, үз укучыларын танысын.

• Укытучы апаның юбилеенда. Юбилей җыры Укытучылар көне җырыннан тынычрак була ала. Анда мәктәп еллары гына түгел, кешенең холкы да күренә: сабырлыгы, үпкәләткәндә дәшми калмавы, елаган баланы коридорга алып чыгып сөйләшүе. Мондый җыр мәҗлестә артык күтәренке булмыйча да кадерле яңгырый.

• Авыл мәктәбендә көзге бәйрәмнәр тирәсендә. Сөмбелә якынлашкан көннәрдә авылда укытучы турында рәхмәт сүзе уңыш, бакча, юл пычрагы, иртәнге томан белән кушылып китә. Бу ел әйләнәсендәге авыл хәтере. Анда беренче укытучы балаларны хәрефкә генә түгел, җиргә карап яшәргә дә өйрәткән кеше булып чыга.

• Мәктәп архивы яки альбом тапшырганда. Иске фотоларга җыр кушылса, альбом кәгазь кенә булып калмый. Беренче рәттәге бантиклар, малайларның кыска чәче, тактадагы дата, тәрәзә төбендәге гөлләр җыр юлларында урын таба. Бу бүләкне соңыннан да ачып тыңларга була.

• Сыйныф җитәкчесенә аерым рәхмәт әйткәндә. Кайчак беренче укытучы соңрак та сыйныф тормышында кала. Ул бәйрәмнәрне оештыра, ата-аналар белән сөйләшә, балаларны ярышка илтә. Әгәр тема киңрәк булса, Укытучылар көне өчен сыйныф җитәкчесенә җыр турында аерым карарга мөмкин. Беренче укытучы җыры исә нәкъ башлангыч еллардан башлана.

Җыр ничек әзерләнә?

Җыр сатып алучы өчен юл өч адымнан тора: кешене тасвирлау, сүзләрне күрү, әзер җырны алу.

1. Кешене ничек тасвирлыйбыз?

Без башта укытучы апа турында кыска, ләкин тере тасвир сорыйбыз. «Ул иң яхшы укытучы» дигән сүз начар түгел, әмма ул бер мәктәпкә дә бәйләнми. «Кулында һәрчак акбур эзе кала иде, Ә хәрефен өйрәткәч, бөтен сыйныфны елмайтып куйды» дигән юл исә ишек ача. Songive-та җыр эше өчен кыска бриф кыры шушы хәтерне җыярга ярдәм итә: исемнәр, даталар, урыннар, әйтелгән сүзләр, тыңлаганда авыр булмаслык теләк.

2. Сүзләрне ничек карыйбыз?

Без сез язган брифтан җыр сүзләрен җыябыз һәм анда артык пафосны киметәбез. Беренче укытучы турында җыр елатырга тиеш дигән кагыйдә юк. Ул танытырга тиеш. Шуңа күрә без «сез безнең икенче әни» кебек зур җөмләләрне сак кулланабыз, ә «12 нче кабинет», «Тукай-Кырлайга барган автобус», «кызыл каләм белән куелган беренче бишле» кебек җирле билгеләрне алга чыгарабыз. Сез сүзләрне укып, укытучы апаның ничек ишетәчәген күз алдына китерәсез.

3. Әзер җырны ничек кулланабыз?

Әзер җыр гадәттә ике минут тирәсе итеп уйланыла, чөнки Укытучылар көне иртәсендә дә, сыйныф очрашуында да вакыт озын түгел. Аны чәчәк биргәнче, альбом ачканда, төркемле шалтырату башында яки ахырында куярга була. Безнең өчен мөһиме — җыр бер тапкыр гына «уйнап үтмәсен». Укытучы аны соңыннан кабат тыңлаганда да үз сыйныфын, үз сүзен, үз эш өстәлен танысын.

Көчсез һәм көчле бриф нәрсә белән аерыла?

Көчле бриф укытучыны гомуми мактау аша түгел, таныла торган күренешләр аша күрсәтә.

Көчсез бриф ялган түгел, ул бары тик артык киң. Андый сүзләрне һәр укытучыга әйтеп була. Көчле бриф исә хәтерне сайлый. Ул укытучы апаның кулын, өстәлен, сүзен, класстагы һаваны калдыра. Безнең җыр язу төркеме өчен иң кыйммәтле материал — шушы кечкенә, әмма тере кисәкләр.

Укытучы турында кырга нәрсә язарга?

Укытучы турында кырга дүрт төрле мәгълүмат язылса, җыр җылы һәм төгәл чыга.

1. Аның ничек эндәшүен языгыз. «Укытучы апа» дип әйтү кайбер сыйныфлар өчен исемнән дә якынрак. Ул сезгә ничек дәште: «балалар», «балакайлар», «егетләр-кызлар», әллә һәркемнең исемен аерып әйтә идеме. Бу сүз җырның эчке әдәбен билгели. Эндәшү дөрес булса, җыр да читтән сөйләми.

2. Бер күренешне вакыт һәм урын белән бирегез. «Ә хәрефен өйрәткән көн», «Тукай-Кырлайга барган яз», «12 нче кабинетта тәрәзә ачылмый интеккән чак» кебек әйберләрне языгыз. Алар зур вакыйга булмаска мөмкин. Ләкин җыр өчен нәкъ шундый күренеш кадерле: ул укытучыны гомуми образдан чыгара.

3. Нәрсәдән сакланырга кирәклеген әйтегез. Кайбер сыйныфлар артык елак сүзләрне яратмый. Кайбер укытучылар мактауны күтәреп бетерми, елмаеп кына читкә карый. Шуны алдан языгыз. Җырның тыныч, шаянрак, тыйнак яки бәйрәмчә булуын билгеләү безгә сүзләрне дөрес үлчәргә ярдәм итә.

4. Кайда тыңлатылачагын аңлатыгыз. Мәктәп капкасы төбендә чәчәк бирү өчен бер төрле җыр кирәк, сыйныф очрашуында фотолар белән тыңлау өчен икенчерәк, төркемле шалтырату өчен тагын да җыйнак. Вакыт, урын, кемнәр тыңлавы һәм укытучы апаның үзе генә калгач кабат тыңлый аламы — болар барысы да брифка керергә тиеш.