Өлкәннәр көненә әбигә җыр: 1 октябрьгә оныклардан бүләк

Әби, дәү әни, нәнәй яки картәни дип эндәшелгән кеше өчен әбигә җыр — 1 октябрь Өлкәннәр көнендә оныкларның авыл клубындагы котлауга, чәй табынына һәм өйдәге тыныч кичкә алып килә торган исемле музыкаль бүләк, анда аның исеме, гаиләдәге исеме, иртәнге камыры, кәҗәләре, дога төймәләре һәм һәр оныкны үзенчә иркәләп атавы яңгырый.

Әбигә җыр нәрсә ул: бу — гомуми котлау кәгазе түгел, ә конкрет бер әби турында язылган җыр. Анда «кадерле әби» генә түгел, ә «Мәрьям нәнәй», «Гөлсинә дәү әни» яки «Сания картәни» кебек өйдә кулланыла торган сүз керә. Дөрес эндәшү җырны чит кеше язган кебек түгел, гаилә эченнән чыккан кебек итә.

Әбигә җыр кайчан урынлы?

Әбигә җыр 1 октябрьдә генә түгел, әби гаилә хәтеренең үзәге булып торган һәр көндә урынлы.

• Өлкәннәр көне иртәсендә авыл клубына барганда. Татарстан авылларында 1 октябрь еш кына клуб ишеге төбендәге көзге чәчәкләрдән, мәктәп балалары әзерләгән чыгыштан һәм таныш гармун тавышыннан башлана. Оныклар алып килгән җыр программадан соң да кала, чөнки анда сәхнә сүзләре түгел, йорт сүзләре ишетелә.

• Мәктәптәге котлау концертыннан соң өйдә чәй эчкәндә. Клубта укытучы рәхмәт әйтә, балалар бии, авыл советы исемлек укый. Өйдә исә самавыр, чәк-чәк, бал һәм тыныч сөйләшү була. Шунда әбигә җыр куелса, ул рәсми бәйрәмне гаилә бәйрәменә әйләндерә.

• Оныклар ял көнендә авылга кайтканда. Күп гаиләдә оныклар атна уртасында шәһәрдә укый яки эшли, ә шимбә көнне авыл юлына чыга. Җырда шул юлны әйтергә була: «без кайтып кергәндә капкаң ачыла». Бу юл әбигә кунак түгел, үз кешеләр кайтканын сиздерә.

• Кулга чәчәк тотып, ләкин сүз җитмәгәндә. Чәчәк кирәк, әмма ул бер үк төрле була ала. Әби өчен «биштә торып камыр басасың» яки «безгә коймакны иң беренче пешерәсең» дигән юллар төгәлрәк. Андый сүзне кибеттән алынган котлау кәгазе әйтми.

• Татарча начаррак сөйләшкән оныклар өчен. Кайбер оныклар татарча аңлый, әмма озын тост әйтергә тартына. Җыр аларга әзер җылы сүз бирә. Алар припевтагы исемне, «әбием»не яки үзләре әйтә торган «нәнәй»не кушылып кабатлый ала. Бу да бүләкнең бер өлеше.

• Әби ярты гаиләне үстергәндә. Без еш күрә торган хәл бар: әниләр эштә, әтиләр юлда, ә балалар бакчадан соң әби йортына кайта. Ул ашата, өстен алыштыра, дәресен карый. Җырда «син безне үстердең» дип әйтү зур сүз түгел, дөрес сүз була.

• Көзге эшләр бетә башлаганда. 1 октябрь бакча, бәрәңге, печән, казлар һәм базга төшкән банкалар турында сөйләшә торган вакыт. Сөмбелә бәйрәме дә якында, шуңа әбигә рәхмәт җыры авыл хезмәтенә дә тия ала: «җиреңне сакладың, өеңне җылыттың» дигән юллар ел буе ишетелә.

• Телевизорда пенсия яңалыклары барганда. Өлкәннәр көнендә хәбәрләрдә өстәмә түләү, ташлама, табиблар турында сөйлиләр. Болар кирәк, әмма әбигә дәүләт сүзе генә җитми. Оныклардан килгән исемле җыр аны сан белән түгел, кеше итеп күрә: кулын, көтүен, догасын, көлүен.

Аны өйдә ничек атыйсыз?

Дөрес сүз җырның беренче юлында ук ишетелсә, әби үзен таный.

Казан ягы гаиләсендә «дәү әни» табигый яңгырый ала. Мишәр якларында, Башкортстан татарларында «нәнәй» җылырак була. Кайбер йортта «картәни» диләр. Күпләр өчен иң якыны — гади «әби». Без җыр язганда гаилә кулланган сүзне саклыйбыз, чөнки ялгыш эндәшү матур көйне дә чит итә. «Гөлфия әби» урынына «Гөлфия нәнәй» кирәк икән, шул сүз керергә тиеш.

Әбигә җыр ничек әзерләнә?

Әбигә җыр әзерләү сатып алучы ягыннан өч гади адымнан тора: сез кеше турында сөйлисез, сүзләрне күрәсез, аннары әзер җыр аласыз.

1. Сез әби турында кыскача язасыз

Беренче адымда сез әбигә кем дип эндәшүегезне, аның исемен һәм җырда нинди мизгелләр булуын язасыз. Бу урынга озын инша кирәкми. «Рәйсә нәнәй, Азнакай районы, иртәнге биштә камыр куя, ике кәҗәсе бар, һәр оныкны үз кушаматы белән чакыра» дигән җөмлә дә күп нәрсә бирә. Songive-та җыр турында кыска белешмә тутырыла торган бит нәкъ шуның өчен төзелгән: анда кеше турында кирәкле вак-төякне тыныч кына җыеп була.

2. Сез җыр сүзләрен күрәсез

Икенче адымда сез әзерләнгән сүзләрне карыйсыз һәм алар әбиегезгә туры киләме икәнен тикшерәсез. Монда иң мөһиме — исем, эндәшү сүзе һәм гаилә детальләре. «Нәнәй» урынына «әби» кирәкме, «кәҗә» түгел, «сыер»мы, оныклар саны дөресме — боларны җыр беткәнче күрү җиңелрәк. Безнең караш шундый: матур сүз төгәл булмаса, ул әбигә түгел, билгесез бер кешегә охшый.

3. Сез әзер җырны аласыз

Өченче адымда сез тыңларга, җибәрергә һәм бәйрәмдә куярга әзер җыр аласыз. Анда әбинең исеме припевта яки төп юлларда яңгырый ала. Җырны авыл клубыннан соң өйдә, гаилә төркемендә яки ял көнне капкадан кергәч тыңлаталар. Күп оныклар башта үрнәк җыр өзеген тыңлый, аннары үз гаилә сүзләренең ничек утыруын күз алдына китерә. Максат — техник гаҗәпләнү түгел, ә әбинең «бу бит безнең турында» дип әйтүе.

Өлкәннәр көнендә нинди бүләк ничек тоела?

Өлкәннәр көнендә бүләкнең кадере аның зурлыгында түгел, ә әбинең үз тормышын тануында.

Бу таблица гади нәтиҗә күрсәтә: чәчәк һәм чәй бәйрәмне бизи, ә исемле җыр аны гаилә хәтеренә бәйли.

Өлкәннәр көне темасына безнең тагын бер якын язма бар: өлкәннәр көнендә әбигә җыр сайлау турында язма күбрәк гомуми бүләк мисалларын карый. Бу язма исә авылга ял көннәрендә кайткан оныклар һәм татар әбисенең көндәлек детальләре турында.

Әби турында кырда нәрсә язарга?

Әби турында кыр җырның йөрәген билгели, шуңа анда матур сыйфатлар гына түгел, күренеп торган тормыш кисәкләре кирәк.

1. Аны ничек атыйсыз һәм исемен ничек әйтәсез. Беренче юлга «әби», «дәү әни», «нәнәй» яки «картәни» сүзенең дөресе керергә тиеш. Исемнең дә өйдәге әйтелеше мөһим: «Мәрьям апа» түгел, оныклар өчен «Мәрьям нәнәй» булырга мөмкин. Бу төгәллек җырны үз итә.

2. Аның куллары нәрсә эшли. «Тәмле пешерә» дип кенә язмагыз. «Иртән биштә камыр баса», «чәк-чәкне вак итеп кисә», «бәрәңгене базга үзе төшерә», «кәҗәләргә печән сала» дип языгыз. Җырда кул эше ишетелсә, әби үз көнен таный.

3. Оныклар белән аның үз сүзләре нинди. Әби һәр оныкны бер үк исем белән генә йөртмәскә мөмкин. Кемдер «улым» була, кемдер «кызым», кемдер кечкенәдән калган кушамат белән йөри. Шул сүзләрне языгыз. Алар татарча камил булмаса да, гаилә өчен камил.

4. Бәйрәмне кайда тыңлатырга җыенасыз. Авыл клубыннан соңмы, өйдә чәй янындамы, гаилә төркеменә җибәрергәме, әллә ял көнне капкадан кергәчме — урын җырның тонын билгели. Тыныч табын өчен йомшаграк сүзләр кирәк. Клубтан соң куела торган җырда бәйрәм сулышы күбрәк була ала.