Бәби туена бүләк: исем кушу көненә нарасыйга беренче җыр

Бәби туена бүләк — исем кушудан соң туганнар җыелган көндә нарасыйга, әти-әнисенә һәм ике як әби-бабайга бирелә торган истәлекле әйбер; исемле җыр бу бүләкне тавышка, припевтагы яңа исемгә, гаилә теләгенә һәм табыннан соң да саклана торган хәтергә әйләндерә.

Нәрсә ул бәби туена бүләк: ул бишек, юрган, кием, алтын беләзек яки акча белән генә чикләнми торган гаилә ишарәсе. Исем кушу көнендә мулла нарасыйның колагына исемне пышылдый. Ә табында кемдер «исемең котлы булсын» ди. Җыр шул сүзне озаграк саклый: исемне припевка куя, ата-ана көткән көннәрне әйтә, йортка килгән яңа сулышны йомшак итеп билгели.

Бәби туена бүләк кайчан урынлы була?

Бәби туена бүләк исем кушу көненең үзе кебек үк тыныч, гаилә эчендәге, мәгънәле булганда урынлы була. Без аны зур күрсәтү өчен түгел, табын таралгач та калсын өчен уйлыйбыз.

• Исем кушудан соңгы бәби ашында. Мулла исемне әйткән, дога кылынган, әни кеше сабыйны тыныч кына күтәргән вакытта табын икенче сулыш ала. Шунда җырны «бүләк ачабыз» дип түгел, «исемне беренче тапкыр җырда ишетик» дип тыңлату йомшаграк була.

• Әни ягыннан бишек һәм юрган килгәндә. Кайбер гаиләләрдә әнинең әти-әнисе бишек, юрган, мендәр, йомшак одеял алып килә. Җыр бу әйберләр белән ярыша алмый һәм ярышырга тиеш түгел. Ул шулар өстенә салынган сүз кебек була: «бу бишектә тыныч йокла, балам».

• Исемнең мәгънәсе турында сөйләшкәндә. Әмир көч һәм җитәкчелек тойгысын бирә, Ясминә йомшаклык һәм хуш исне искә төшерә, Сәфинә юл һәм саклау мәгънәсен йөртә, Тимур ныклык белән бәйләнә. Җырда мәгънәне озын аңлатмага әйләндермичә, бер-ике төгәл юлга сыйдырырга була.

• Әби-бабай исемнәре дәвам иткәндә. Нарасыйга бабай, әби, нәселдәге хөрмәтле кеше исеме кушылса, бүләкнең үзәге тагын да тирәнәя. Җыр «исем кабатланды» дип кенә әйтми. Ул «бу исем безнең өйдә элек тә якты яңгыраган» дигән хисне саклый.

• Авыл, йорт, нәсел тамыры искә алынганда. Бала әле үзе турында сөйли алмый. Әмма аның артында авыл юлы, капка төбе, елга исеме, бакча алмагачы, шәһәр фатирындагы беренче бишек бар. Бәби туе җырында шушы урыннар берәр сурәт булып керсә, бүләк читтән алынган түгел, үз гаиләгезнеке була.

• Кунаклар күп, сүз әйтү кыен булганда. Бәби ашы өстәлендә һәркем матур теләк әйтергә тели, ләкин кайчак сүзләр кабатлана. Җыр кунак исеменнән озын тост сөйләми. Ул уртак теләкне җыйнак итеп әйтә: сау булсын, бәхетле булсын, исеме котлы булсын.

• Ерактагы туганнар катнаша алмаганда. Кемдер юлда, кемдер башка шәһәрдә, кемдер әле бала янына килергә ашыкмый, чөнки өй тынычлыгы кирәк. Җырны гаилә белән бүлешү андый туганга да урын калдыра. Ул табын янында утырмаса да, исем кушу көненә үз тавышсыз теләген куша.

• Фотога сыймый торган хис кирәк булганда. Бәби туеннан фотолар кала: ак юрган, бәлеш, чәй, әби кулындагы сабый. Әмма фотода исемнең беренче яңгыравы ишетелми. Исемле җыр шул буш урынны тутыра. Ул карап кына түгел, тыңлап искә төшерелә.

Әтиләр көне якынлашканда, шул ук гаилә җылысы бабайга яки каенатага атап язылган тыйнак җырда да яши ала.

Исем кушу җыры ничек әзерләнә?

Исем кушу җыры сатып алучы өчен өч гади адымнан тора: сез нарасый һәм гаилә турында кыскача язасыз, аннары сүзләрне карыйсыз, соңыннан әзер җырны аласыз. Безнең эштә иң мөһиме — табынга туры килгән тонны саклау.

1. Кем турында язасыз?

Сез башта нарасыйның исемен, исемнең ничек әйтелүен, гаиләдә нинди сүзләр кадерле булуын язасыз. Бала әле озын тарих җыймаган, шуңа күрә бушлык табигый. Бу очракта игътибар ата-ананың көтүенә күчә: йөклелек айлары, беренче тапкыр өйгә кайту, бишек урыны әзерләү, әби-бабайның шатлыгы. Әгәр исем бабайдан, әбидән яки нәселдәге кадерле кешедән килгән икән, моны да күрсәтү кирәк.

2. Җыр сүзләрен ничек карыйсыз?

Сез сүзләрне алгач, аларның гаилә теленә туры килүен тикшерәсез. «Нарасый» дип әйтү яхшымы, әллә «балабыз» йомшагракмы. Әмир исемен көч белән түгел, тыныч ныклык белән бәйләргә телисезме. Ясминә турында чәчәк образы кирәкме, әллә артык бизәксез булсынмы. Бу урында исемле җырга нәрсә язу турында кулланма файдалы: анда кыска детальнең җырга ничек керүе аңлатыла.

3. Әзер җырны ничек кулланасыз?

Сез әзер җырны бәби ашы табынында, кунаклар таралыр алдыннан яки гаилә генә калган мәлдә тыңлата аласыз. Songive эчендәге бәби туе өчен күрсәтмә җырда исем припевта җайлап кабатлана, куплетларда әти-әнинең көтүе һәм әби-бабай теләге ишетелә. Әгәр җырны бүләк язуы белән бәйләргә теләсәгез, кеше турында кыска тасвир язу тәрәзәсе шундый мәгълүматны тәртипкә китерү өчен кулланыла.

Бәби туена бүләк итеп җыр башка бүләкләрдән нәрсәсе белән аерыла?

Бәби туена бүләк итеп җыр әйберне алыштырмый, ә исем кушу көненең сүзен саклый. Шуңа күрә аны бишек, юрган яки кием белән янәшә куеп уйлау дөресрәк.

Бу чагыштыру бүләкләрне «яхшы» һәм «начар» дип бүлми. Бәби туе үзе катламлы: бер катламда ризык, икенчесендә кием, өченчесендә дога, дүртенчесендә исем. Җыр шул дүртенче катламны ишеттерә. Ул «без сине көттек» дигән җөмләне нарасый үскәч тә аңларлык итеп калдыра.

Нарасый турында язасы урында нәрсә күрсәтергә?

Нарасый турында язасы урында бала биографиясе түгел, аның тирәсендәге гаилә тарихы кирәк. Без кыска, төгәл һәм табында әйтергә оялмый торган детальләрне сайларга киңәш итәбез.

1. Исем һәм аның гаиләдәге мәгънәсе. Исемне ничек язарга, кайсы иҗеккә басым ясарга, өйдә аны кыскартып әйтәләрме — шуларны күрсәтегез. Әгәр Әмирне бабай хакына кушканнар икән, яки Сәфинә исеме әни кешенең күптәнге теләге булса, бу бер юл җырга җылылык өсти. Мәгънәне сүзлектән күчерү кирәкми. Гаилә ни өчен шул исемне сайлаганын әйтү җитә.

2. Ата-ананың көтүе һәм беренче көннәр. Нарасыйның үз истәлеге әле юк, ләкин аны көткән кешеләрнең истәлеге бар. Кайсы айда исем турында сөйләшә башладылар, бишек кайчан куелды, әни кеше нинди җыр көйләде, әтиең беренче тапкыр кулына алганда нәрсә диде. Мондый детальләр җырны сабый исеменә генә түгел, йортның үзенә бәйли.

3. Әби-бабай, каенана-каената, туганнар теләге. Бәби туенда өлкәннәрнең сүзе аерым урын тота. «Исемең котлы булсын» дигән әби җөмләсе, бабайның тыныч кына елмаюы, каенананың юрган алып килүе, каенатаның бишекне төзәтеп куюы — болар барысы да җыр өчен тере деталь. Бер исем, бер гамәл, бер теләк җитә.

4. Йорт, авыл, шәһәр һәм табын сурәте. Җырда урын исеме артык озын булмаска тиеш, ләкин бер төгәл билге кирәк. Бу Актаныш юлы, Казандагы кечкенә фатир, Әлмәттәге әби йорты, ишегалдындагы миләш, бәби ашындагы бәлеш исе булырга мөмкин. Урын җырны гомуми котлаудан аера. Нарасый үскәч, ул үз исемен генә түгел, кайсы йортта көтелгәнен дә ишетә.