Армиягә озатуга улыма җыр: озату кичәсенә бүләк

Армиягә озатуга улыма җыр — көзге чакырылыш вакытында, 1 октябрьдән 31 декабрьгә кадәр, озату кичәсендә улга әти-әнидән, ападан яки сеңелдән бирелә торган шәхси җыр бүләге; ул табында яңгырый, юлга дога булып кала һәм егетнең телефонында ел буе саклана.

Нәрсә ул: озату җыры — егетнең өеннән чыгып киткән кичәсенә язылган кыска, төгәл, шәхси җыр. Анда авыл юлы, табын янында утырган туганнар, әнинең догасы, әти тынлыгы, дуслар кушаматы, өйдә көтеп торган эт, мунча исе кебек ваклыклар җыела. Җыр озак сөйләмне алыштырмый. Ул сөйләм әйтеп бетерә алмаганны саклый.

Армиягә озатуга улыма җыр кайчан урынлы?

• Көзге чакырылыш башланыр алдыннан. Көзге чакырылыш 1 октябрьдән 31 декабрьгә кадәр бара, шуңа сентябрь ахыры ук өйдә әзерлек тоела. Әни кәгазьләрне барлый, әти машина карый, егет дуслары белән соңгы кичләрне бүлә. Җыр бу көтүне йомшак итеп бер урынга җыя.

• Авылдагы озату кичәсендә. Татар авылында озату кичәсе еш кына тулы табын белән үтә: чәкчәк, бәлеш, кайнар чәй, күрше апалар, абыйлар, туганнар. Кемдер гармун алып килә, кемдер сүз әйтә алмыйча гына елмая. Җыр табын уртасында артык купшы булмыйча яңгырый ала.

• Әни догасыннан соң. Кайбер сүзләрне җыр алдыннан түгел, дога алдыннан әйтмиләр. Әни кулын күтәреп, улына имин юл тели. Шуннан соң кыска җыр кую табынны тынычландыра. Ул доганы кабатламый, аны көнкүреш хәтере белән дәвам итә.

• «Юл аягы» әйтелгән мизгелдә. «Юл аягы» — китүчегә хәерле юл теләү, юлга җиңеллек сорау. Бу сүз озын булырга тиеш түгел. Без җырда юлны батырлык мәйданы итеп түгел, өйдән чыгып киткән егетнең таныш сукмагы итеп күрсәтәбез.

• Кыз биргән кулъяулык янында. Кайбер авылларда кыз егеткә чигелгән кулъяулык бирә. Анда исем баш хәрефе, вак чәчәк, кайчак ел саны була. Җыр бу бүләкне сәхнәгә чыгармый. Ул аны җылы сер итеп кенә искә ала, чөнки оялчанлык та матур.

• Авыл буйлап әйләнеп кайтканда. Озату алдыннан егетне машинага утыртып авыл урамнарын әйләндерү гадәте бар. Мәктәп капкасы, елга күпере, кибет турысы, клуб янындагы эскәмия — барысы да берьюлы якын булып китә. Телефоннан җырны шунда тыңлау аның юлын үз итә.

• Хәрби комиссариат капкасы төбендә. Капка янында сүзләр кими. Туганнар тынып кала, дуслар шаяртырга тырыша, әнинең күзләре дымлана. Җырны анда икенче тапкыр, кыска гына итеп кую җитә. Беренче тапкыр табында, икенче тапкыр юл башында.

• Өйдә көтеп калучылар өчен. Җыр ул киткән кешегә генә түгел, калганнарга да кирәк. Эт капка төбенә чыгып тыңлый кебек, мунча шимбә саен җылытыла, дуслар чатта кушаматы белән яза. Сөмбелә якынлашканда авыл хезмәткә рәхмәт әйтә, ә мондый җыр өйгә рәхмәт әйтә.

Мондый җырны әзерләү ничек бара?

Мондый җырны әзерләү сатып алучы өчен өч тыныч адымнан тора. Без аны озын сораштыруга әйләндермибез, чөнки озату алдыннан өйдә эш күп була. Документлар, кунак чакыру, табын хәстәре, кием, юл вакыты. Шуңа күрә иң мөһиме — кемгә җыр язылуын, кемнән булуын һәм нинди кичтә яңгыравын аңлату.

1. Син егет турында кыскача язасың

Беренче адымда син улың турында берничә җөмлә язасың. Аның исеме, авылы, дуслары ничек эндәшә, өйдә нинди гадәте бар, нәрсәне сагыначак — шул җитә. Мәсәлән: «Азат, Югары оч егете, эте Акбай аны капка төбендә көтә, мунчадан соң салкын чәй эчә, дуслары аны Зат дип йөртә». Songive эчендәге җыр турында кыска тасвир кыры нәкъ шушы ваклыклар өчен бар.

2. Син җыр сүзләрен күрәсең

Икенче адымда син әзер сүзләрне аласың һәм аларны өйдәге кеше күзе белән укыйсың. Артык зур сүзләр күренсә, аларны йомшартырга була. Кайбер гаиләләр «батыр» кебек сүзләрне теләми, чөнки озату кичәсе алар өчен сәясәт түгел, ул гаилә көне. Без җырны гадәттә ике минут тирәсе итеп уйлыйбыз: бер куплет өй турында, бер куплет юл турында, кушымта исә истә кала торган гади җөмләгә таяна.

3. Син әзер җыр язмасын аласың

Өченче адымда син телефонга саклана торган әзер җыр язмасын аласың. Аны табында бер тапкыр куеп була, аннары егетнең үзенә җибәрергә уңай. Ул аны юлда, казармага урнашкач, яисә кич белән наушник аша тыңлый ала. Безнең өчен иң мөһим нәтиҗә — җырның өйне исенә төшерүе: ишегалды тавышын, мунча парын, әни пешергән аш исен, дуслар көлүен.

Кайсы бүләк озату кичәсендә ничек яши?

Озату бүләге бер генә төрле булмый. Кулъяулык кулда кала, фотосурәт күз алдында тора, табын сүзе шул кичтә яңгырый. Җырның аермасы — ул вакыт белән бергә йөри. Ул телефонда саклана, юлда ачыла, соңрак яңадан тыңлана. Шуңа күрә аны башка бүләкләр белән ярыштыру дөрес түгел. Дөресе — һәр бүләкнең үз урынын белү.

Шәхси җыр башка бүләкләрне алыштырмый. Ул аларны бер кичтә бер тавышлы хәтергә бәйли. Кулъяулык кулда кала, дога күңелдә кала, җыр исә юлда ачыла. Әгәр сүзләрне җыю авыр булса, без моңа якын киңәшләрне исемле җырга нәрсә язарга дигән язмада да аңлаткан идек.

«Аның турында» кырында нәрсә язарга?

1. Өйдә аны нәрсә көтә? Өйдә көтеп калган нәрсәләр җырны җылы итә. Этнең исеме, капка төбендәге эскәмия, мунчаның кайсы көнне ягылуы, әнинең нинди аш пешерүе, әти белән нинди эшне бергә башкаруы — болар зур сүзләрдән көчлерәк. «Сине көтәбез» дигән җөмлә шулар аша күренә.

2. Дуслары аны ничек йөртә? Кушаматны сак кына язарга кирәк. Ул көлке өчен генә түгел, үз даирәсен тану өчен керә. «Илнарны без Илнур түгел, Нурик дип йөртәбез» кебек төгәллек җырны чит кешенеке итми. Әгәр кушаматны табында әйтү уңайсыз булса, аны язмаска да мөмкин.

3. Озату кичәсендә нинди мизгел булачак? Табын кайда җыела, гармун буламы, кыз кулъяулык бирәме, машина авылны әйләнеп чыгачакмы — шуларны әйт. Җыр бер вакыйгага бәйләнсә, аны кую урыны да ачыклана. Без еш кына беренче тыңлауны табынга, икенчесен хәрби комиссариат капкасы янына туры китереп уйлыйбыз.

4. Нинди тон кирәк түгел? Кирәкмәгәнне язу да мөһим. «Артык пафос булмасын», «сәяси сүзләр кирәкми», «елатырга тырышмасын», «әни исеменнән генә булсын», «апасы белән сеңлесе дә кушылган кебек яңгырасын» — мондый искәрмәләр җырны гаиләгә якынайта. Озату кичәсендә иң көчле сүз еш кына иң тыныч сүз була.